Có những trận đấu mà sau 120 phút, hai đội vẫn không tách nhau ra được. Lúc đó cả sân nín thở, và người xem bắt đầu hỏi nhau luật luân lưu chạy thế nào. Mình cũng từng như vậy, xem cả chục loạt sút mà vẫn lẫn lộn mấy chi tiết. Bài này là phần ghi chú của mình, viết cho những ai muốn hiểu cho ra nhẽ.
Luân lưu chỉ xuất hiện ở đâu?
Điều đầu tiên cần nhớ: loạt sút luân lưu chỉ dành cho các vòng loại trực tiếp. Các giải lớn như World Cup, Euro hay Champions League đều dùng nó khi một trận knock-out vẫn hòa sau thời gian thi đấu chính thức và hiệp phụ, bởi bắt buộc phải có một đội đi tiếp.
Ở giải quốc nội thì khác. Thứ hạng câu lạc bộ được tính bằng điểm, nên hòa là hòa, không có chuyện đá luân lưu để phân thắng bại. Nếu bạn xem một trận giải vô địch quốc gia hòa 1-1, đừng chờ loạt sút nào cả. Muốn kiểm tra thể thức từng giải, bạn xem bảng xếp hạng và lịch đấu là rõ.
Từ 90 phút đến chấm 11m
Quy trình diễn ra theo nấc thang. Hòa sau 90 phút thì đá thêm hai hiệp phụ, mỗi hiệp 15 phút. Mình để ý hiệp phụ thường có hai kiểu: đội muốn tìm bàn thắng thì lao lên đầy lo lắng, còn đội muốn kéo trận đến luân lưu lại chơi chậm rãi, đôi khi uể oải.
Rất hay gặp cảnh hiệp phụ kết thúc mà tỷ số vẫn y nguyên. Khi đó cầu thủ hai bên vừa mệt vừa căng, và chính sự kiệt sức ấy làm loạt sút kịch tính hơn nhiều. Chấm phạt đền nằm cách khung thành 11m, ở giữa vùng cấm. Người sút có lợi thế vì thủ môn không biết bóng sẽ đi hướng nào cho đến khi chân chạm bóng.
Cách chia lượt và quy tắc năm quả đầu
Trước khi sút, hai đội trưởng gặp trọng tài. Họ chọn đầu sân diễn ra loạt sút, rồi tung đồng xu lần thứ hai để quyết định ai sút trước. Mỗi đội cử năm cầu thủ, lần lượt thay phiên nhau theo kiểu ABAB.
Đội ghi nhiều bàn hơn sau năm lượt sẽ thắng. Nhưng loạt sút có thể kết thúc sớm: nếu một bên đã dẫn đến mức đối phương dù sút trúng hết các lượt còn lại cũng không đuổi kịp, trọng tài dừng ngay. Ví dụ điển hình là chung kết World Cup 2006. Fabio Grosso của Ý ghi quả thứ năm thì loạt sút khép lại, dù Pháp, đang có 3 bàn, vẫn còn một lượt chưa sút.
Luân lưu đột tử là gì?
Nếu năm lượt xong mà vẫn hòa, loạt sút chuyển sang từng cặp một. Hai bên mỗi đội sút một quả; đội nào có lợi thế sau một cặp sút sẽ thắng ngay. Giới mê bóng đá gọi đây là luân lưu đột tử, và cái tên này không hề cường điệu. Một cú sút hỏng có thể kết thúc cả đêm.
- Năm lượt đầu: mỗi đội sút năm quả, xen kẽ ABAB.
- Kết thúc sớm: khi đội kia không còn khả năng đuổi kịp.
- Đột tử: từng cặp sút, ai hơn sau một cặp thì thắng.
Vì sao quả thứ năm thường giao cho người giỏi nhất?
Đây là phần mình thích bàn nhất. Quả thứ năm hay là quả định đoạt. Nếu tỷ số bằng nhau tới lượt này mà đối phương trượt, đội còn lại ghi bàn là thắng 5-4. Áp lực đè lên người đứng trước chấm 11m lúc đó rất nặng.
Vì vậy các huấn luyện viên thường giữ cầu thủ tốt nhất, hoặc người chuyên sút phạt đền, cho lượt cuối. Họ có tinh thần vững nhất và cơ hội thành công cao nhất. Quan điểm của mình là cách xếp này hợp lý nhưng không phải lúc nào cũng an toàn. Nếu đội đã trượt các quả trước và không bao giờ chạm tới lượt thứ năm, thì người giỏi nhất chưa kịp ra sân đã thua cuộc.
ABAB hay ABBA, ai có lợi?
Theo nguồn tham khảo, vì đội sút trước có xu hướng thắng khoảng 60% số loạt, FIFA từng thử định dạng ABBA, nơi các đội sút hai quả liên tiếp, giống ván tie-break trong quần vợt. Định dạng này được dùng ở các giải trẻ của UEFA và Cúp Liên đoàn Anh, nhưng không được đưa vào World Cup 2018, và đã quay lại ABAB từ mùa 2018-19.
Mình thấy ABBA là ý tưởng công bằng về mặt lý thuyết, nhưng khán giả quen ABAB nên khó thay đổi. Dù sao, cảm giác hồi hộp thì thể thức nào cũng có.
Xem luân lưu thế nào cho trọn vẹn?
Nếu hiểu luật, bạn sẽ xem luân lưu thú vị hơn nhiều. Bạn biết khi nào loạt sút có thể dừng sớm, biết vì sao người sút cuối được chọn kỹ. Để theo dõi các trận knock-out ngay khi diễn ra, hãy vào mục trực tiếp. Sau trận, highlights cho bạn xem lại những pha cứu thua và những cú sút gây tranh luận.
Còn trước một trận loại trực tiếp, bài trong chuyên mục nhận định sẽ giúp bạn hình dung hai đội mạnh yếu ra sao, và tin bóng đá luôn có những cập nhật mới về các giải lớn. Luân lưu đôi khi tàn nhẫn, nhưng chính nó là lý do ta nhớ mãi những đêm knock-out.
Tổng hợp từ các nguồn tham khảo về bóng đá.
